10 σπουδαίες ταινίες από τον σύγχρονο κινηματογράφο του Ιράν
Το σύγχρονο σινεμά του Ιράν θα ήταν εντυπωσιακό ακόμα και αν δεν είχε χρειαστεί να δημιουργηθεί υπό συνθήκες λογοκρισίας, απαγόρευσης, και κάθε λογής απειλών από ένα καταπιεστικό, θεοκρατικό καθεστώς.
Μια κοινότητα σπουδαίων δημιουργών συνεχίζει εδώ και χρόνια να δημιουργεί έργα πάνω σε οικογένειες που δοκιμάζονται, σε θεσμούς που γκρεμίζονται δημιουργώντας ασφυξία στον λαό, σε ανθρώπους που υποκύπτουν ή αντιστέκονται στο καθεστώς. Ιστορίες που σχολιάζουν κάτι ευρύτερο μέσα από παραβολές και αλληγορίες, στοχεύοντας ευθέως το καθεστώς χωρίς να χάνουν τη σύνδεση με μια ευρύτερη ποίηση της ανθρώπινης κατάστασης.
Στα λυρικά του αριστουργήματα ο Αμπάς Κιαροστάμι (Close-Up) αμφισβητούσε το σύνορο φιξιόν και πραγματικότητας θέτοντας τις βάσεις για μια εθνική κινηματογραφία εξίσου στοχαστική όσο και άμεσα πολιτική. Πιο πρόσφατα, ο Τζαφάρ Παναχί (Ένα Απλό Ατύχημα) δε σταμάτησε να δημιουργεί ταινίες-δυναμίτες ακόμα και υπό καθεστώς απαγόρευσης ή και κατ’οίκον περιορισμού. Ο Μοχάμαντ Ρασούλοφ (Ο Σπόρος της Ιερής Συκιάς) έκανε φυλακή και τελικά διέφυγε από το Ιράν μετά την έκδοση μιας ακόμα καταδίκης.
Όπως συχνά συμβαίνει μέσα σε απαγορευτικά καθεστώτα, πολλοί δημιουργοί στράφηκαν στην αλληγορία και στις ταινίες είδους για να μιλήσουν για την ιρανική κατάσταση, γυρίζοντας ταινίες στη διασπορά: Η Άνα Λίλι Αμιρπούρ (A Girl Walks Home Alone at Night) γύρισε ένα φεμινιστικό βαμπίρ γουέστερν(!) με επίκεντρο την γυναικεία εκδίκηση. O Μπαμπάκ Ανβάρι (Under the Shadow) αφηγήθηκε μια ιστορία φαντασμάτων που τον γύριζε πίσω στον τρόμο που βίωνε τις τρομακτικές νύχτες της ενηλικίωσής του. Ο Άλι Αμπάσι (Ιερή Αράχνη) σκηνοθετεί μια true crime ιστορία σίριαλ κίλερ που κατακεραυνώνει την συστημική, πατριαρχική βία της κοινωνίας.
Όχι πως οι πάντες ανήκουν σε ένα κίνημα ή μία δημιουργική λογική φυσικά. Όταν είχα μιλήσει με τον Αμπάσι στις Κάννες για την Ιερή Αράχνη είχε εκφραστεί απερίφραστα εναντίον της σχολής του ποιητικού σινεμά που μιλάει για το καθεστώς κάτω από ένα κάλυμμα αλληγορίας ώστε να ξεφεύγει της προσοχής των λογοκριτών.
«Υπάρχει πάντα λόγος να μην πεις αυτό που η Δύναμη δεν θέλει να πεις. Υπάρχει πάντα λόγος για λογοκρισία. Κι είναι μέρος της ιρανικής κουλτούρας, ίσως γενικότερα της μεσανατολικής κουλτούρας, να έχει αυτή τη μεταφορική διάσταση. Αυτό είναι μια αλληγορία, αυτό μεταφορά εκείνου, και λοιπά. Και είμαι γαμημένα κουρασμένος με όλο αυτό», είχε πει τότε.
Βέβαια ο Αμπάσι δεν ζει ούτε δημιουργεί στο Ιράν, σε αντίθεση με ανθρώπους σαν τον Κιαροστάμι ή τον Παναχί, οπότε η οπτική του αξίζει να παρουσιαστεί μέσα από το κόντεξτ ενός ανθρώπου που έχει τη δυνατότητα (το προνόμιο δηλαδή) να μιλήσει ευθέως. Προς τιμήν του πάντως (και παρόλο που ποτέ δε συμφώνησα με την λογική του), αυτή την ευθύτητα ποτέ δεν την εγκατέλειψε – ούτε όταν γύρισε το αντι-τραμπικό “Apprentice” την ώρα που πολύς κόσμος προτίμησε να κρατήσει μια πιο ουδέτερη στάση.
Την ίδια ώρα, δημιουργοί σαν τον Ρασούλοφ και τον Φαραντί χαρτογραφούν τα ασφυκτικά συστήματα των ιρανικών θεσμών, είτε μιλάμε για έναν κρατικό λαβύρινθο πατριαρχίας και καταπίεσης (όπως βλέπουμε στον Χωρισμό), είτε για οικογένειες και άτομα αντιμέτωπα με την ηθική τους κατάρρευση (από τον Σπόρο της Ιερής Συκιάς μέχρι το Δεν Υπάρχει Κακό).
Ο δε Τζαφάρ Παναχί, μόνιμος στόχος του καθεστώτος κι εκείνος, πήρε τις διδαχές του Κιαροστάμι ένα βήμα πιο πέρα και γύρισε την κάμερα στον εαυτό του πρωταγωνιστώντας σε μια σειρά meta ταινιών όπου η δράση συχνά αφορά την ίδια τους την ύπαρξη. (Μπορείτε να διαβάσετε σε μια παλιότερη συνέντευξη στο OneMan, πώς και τι ακριβώς σημαίνει το να «γυρίζεις μια απαγορευμένη ταινία στο Ιράν».)
Ο Ρασούλοφ, που αφηγήθηκε την περιπέτειά του και τη δημιουργία της Ιερής Συκιάς στο NEWS24/7, έφυγε από το Ιράν και πλέον ζει στη Γερμανία. «Η εξέγερση των γυναικών στο Ιράν ξεκίνησε ενώ ήμουν στη φυλακή μαζί με τον Τζαφάρ Παναχί, άλλο ένα ιρανό σκηνοθέτη που στοχεύθηκε από το καθεστώς. Προσπαθούσαμε να παρακολουθήσουμε τι συνέβαινε στους δρόμους μέσα από τη φυλακή», λέει ο Ρασούλοφ.
Ο Παναχί από την πλευρά του, από τις Κάννες όπου κέρδισε τον Χρυσό Φοίνικα, μου έλεγε τον Μάιο πως «τα τελευταία 15 χρόνια, δεν έχω βιώσει κάτι που να μοιάζει με “πλήρη ελευθερία”. Έχω γυρίσει έξι ταινίες, όλες κρυφά, όλες υπόγεια».
Αυτό που έλεγε επίσης, για το ιρανικό καθεστώς, ήταν πως: «Σύμφωνα με τους περισσότερους ανθρώπους, το καθεστώς έχει τελειώσει. Επειδή έχει καταρρεύσει οικονομικά. Έχει καταρρεύσει πολιτιστικά. Έχει καταρρεύσει πολιτικά, τόσο στο εσωτερικό όσο και διεθνώς. Αυτό που έχει απομείνει είναι απλά ένας σκελετός, ένα κέλυφος εξουσίας. Και απλά δεν είναι σαφές, όπως και στην ταινία μου, το πότε θα θαφτεί. Αν θα γίνει σήμερα, σε ένα χρόνο ή σε μερικά χρόνια. Αλλά είναι σίγουρο ότι η διαδικασία έχει ήδη ξεκινήσει».
Καθώς το Ιράν βρίσκεται αυτή τη στιγμή πιθανώς σε αυτή την κρίσιμη καμπή, δε σταματώ να σκέφτομαι τα τελευταία λόγια του Παναχί σε εκείνη τη συνέντευξη. Όχι λόγια δηλαδή – μία λέξη, παρέα με ένα πλατύ χαμόγελο. Όταν τον ρώτησα αν ποτέ του πέρασε από το μυαλό να σταματήσει αυτή την καλλιτεχνική μορφή αντίστασης, αν οι διώξεις και οι φυλακίσεις τον έχουν καταβάλει: «…μπααα».
Με όλα αυτά στο νου, ξεχωρίζουμε μια δεκάδα πολύ σημαντικών ταινιών της σύγχρονης κινηματογραφικής παραγωγής του Ιράν που όλες με τον δικό τους ξεχωριστό τρόπο (και τον ξεχωριστό τρόπο των δημιουργών τους) έχουν πάρα πολλά να πουν για μια κοινωνία που βρίσκεται σε εξέγερση. Η λίστα δεν είναι φυσικά ούτε εξαντλητική, ούτε αξιολογική – είναι απλώς ένα ενδεικτικό σημείο εκκίνησης.
Ένας Χωρισμός (A Separation)
Παντρεμένο ζευγάρι αντιμετωπίζει μια δύσκολη απόφαση – να βελτιώσουν τη ζωή του παιδιού τους πηγαίνοντας σε άλλη χώρα ή να μείνουν στο Ιράν για τη φροντίδα ενός άρρωστου γονέα; Οικογενειακό δράμα σε μορφή κοινωνικού θρίλερ στο αδιέξοδο της ιρανικής καταπίεσης. Ο Ασγκάρ Φαραντί σκηνοθετεί ένα φιλμ-σχολή, ανάμεσα στις κορυφαίες ταινίες του 21ου αιώνα, με βραβείο Όσκαρ – το πρώτο από τα δύο για ταινίες του Φαραντί.
Αυτό Δεν Είναι Μια Ταινία (This Is Not a Film)
Ο Τζαφάρ Παναχί, σε κατ’οίκον περιορισμό από το ιρανικό καθεστώς, τεστάρει τα όρια της φιλμικής κατασκευής, της δημιουργικότητας και, τελικά, της ανθρώπινης επιμονής. Ίσως το κορυφαίο ανάμεσα στα “απαγορευμένα” έργα του Παναχί.
Εκτός Ελέγχου (Just 6.5)
Στο Ιράν όπου πάνω από 6 εκατομμύρια άνθρωποι γίνονται κάθε χρόνο χρήστες ναρκωτικών, η αστυνομία βρίσκεται στο κατόπι ενός ναρκοβαρώνου, αλλά όταν καταφέρνουν να τον πιάσουν, εκείνος θα κάνει ό,τι περνάει από το χέρι του για να αποδράσει. Μια νευρώδης περιπέτεια του Σαϊντ Ρουστάι, με εξαιρετική χρήση των χώρων τόσο στην οριοθέτηση της δράσης όσο και συμβολισμού μιας χώρας παγιδευμένης, με αγωνιώδεις σεκάνς κυνηγητών καθώς ακολουθούμε ένα παιχνίδι γάτας-ποντικού.
Η Γεύση του Κερασιού (Taste of Cherry)
Ένας μεσήλικας άνδρας από την Τεχεράνη σκοπεύει να αυτοκτονήσει και ψάχνει κάποιον να τον θάψει μετά τον θάνατό του. Οδηγώντας στην πόλη συναντά πολλούς ανθρώπους ζητώντας τους να αναλάβουν τη δουλειά. Θα βρει τελικά έναν άντρα που έχει ανάγκη τα χρήματα και αναλαμβάνει τη δουλειά – αλλά εκείνος σύντομα θα προσπαθήσει να τον μεταπείσει. Ένα μεγαλειώδες μες στην ευθύτητά του φιλμ πάνω στη ζωή και το θάνατο, με τον Κιαροστάμι να αντικρύζει το Κενό και να δημιουργεί μια ταινία στα όρια φιξιόν και φιλοσοφικού δοκιμίου. Δικαιότατος Χρυσός Φοίνικας στις Κάννες.
Ιερή Αράχνη (Holy Spider)
Ένας serial killer κυκλοφορεί στους νυχτερινούς δρόμους της ιερής πόλης Μασχάντ εξοντώνοντας σεξεργάτριες, γιατί έτσι θεωρεί πως εξαγνίζει τον κόσμο από τους αμαρτωλούς. Μια δημοσιογράφος θα βάλει τη ζωή της σε κίνδυνο ώστε να καταφέρει να ανακαλύψει την ταυτότητά του και να τον παραδώσει στις αρχές. Ο Άλι Αμπάσι (The Apprentice) αντλεί επιρροές από νουάρ και true crime για να αφηγηθεί μια αληθινή ιστορία ως αφορμή για να εξετάσει τα αντιδραστικά, πατριαρχικά ένστικτα μιας συντηρητικής κοινωνίας.
Ένα Κορίτσι Γυρίζει Μόνο του τη Νύχτα (A Girl Walks Home Alone at Night)
Σε μια ιρανική πόλη-φάντασμα, ένα μέρος γεμάτο θάνατο και μοναξιά, κανείς από τους κατοίκους δεν ξέρει πως μια μοναχική κοπέλα είναι στην πραγματικότητα βαμπίρ. Μια indie punk ιστορία απελευθέρωσης, πάνω στη δύναμη της επιλογής και της ελευθερίας του να μπορείς να κάνεις λάθη, σε μια απίστευτα κουλ μίξη ταινίας τρόμου και γουέστερν μοτίβων με φόντο μια pulp εκδοχή του αστικού Ιράν και με ένα φανταστικό σάουντρακ που συνδυάζει ήχους της ιρανικής παράδοσης αλλά και έντονων δυτικών επιρροών. (Iconic
Ένα Απλό Ατύχημα (It Was Just an Accident)
Ο φετινός Χρυσός Φοίνικας των Καννών βρίσκει τον Τζαφάρ Παναχί σε μεγάλη φόρμα σκηνοθετώντας μια ιστορία επεισοδιακής δομής με έντονα κωμικά στοιχεία που ψυχαναλύει και φιλοσοφεί πάνω στην εφιαλτική επιμονή του τραύματος, στην εκδίκηση και στην επιβίωση στα χέρια ενός καθεστώτος-δυνάστη. Ο Παναχί έγινε μόλις ο τρίτος σκηνοθέτης στην ιστορία που κέρδισε Κάννες, Βενετία και Βερολίνο με τρεις διαφορετικές ταινίες, κι αυτό το φιλμ (που θα φτάσει μέχρι και στα Όσκαρ!) είναι μια σπουδαία φιλμική και ηθική κατάθεση.
Τα Παιδιά του Παραδείσου (Children of Heaven)
Ένα αγόρι χάνει τα παπούτσια της αδερφής και του και κάνει ό,τι μπορεί για να τα βρει. Στην ανάγκη, προσπαθεί να τα κερδίσει πλέον ως έπαθλο σε έναν αγώνα δρόμου. Μέσα από αυτή την απλή αρχική ιδέα ακολουθούμε τις περιπέτειες των δύο μικρών παιδιών καθώς κινούνται μέσα σε ένα σκληρό κοινωνικό περίγυρο, στην αφοπλιστική ταινία του Ματζίντ Ματζιντί που συγκρίθηκε στην εποχή της ακόμα και με τον Κλέφτη Ποδηλάτων. Έφτασε τελικά να προταθεί για Όσκαρ Διεθνούς Φιλμ – η πρώτη ιρανική ταινία που κατάφερε ποτέ κάτι τέτοιο.
Ο Σπόρος της Ιερής Συκιάς (Seed of the Sacred Fig)
Η σημαδιακή ταινία του Μοχάμαντ Ρασούλοφ που βραβεύτηκε στις Κάννες, έφτασε στα Όσκαρ και είχε ως αποτέλεσμα μια εξαιρετικά δυνατή κινηματογραφική αντίσταση στο ιρανικό καθεστώς να ταξιδέψει όλο τον κόσμο. Ένας δικαστικός ανακριτής του καθεστώτος έρχεται σε σύγκρουση με την ίδια του την οικογένεια, σε ένα φιλμ που στρέφει το βλέμμα του στις γυναίκες της ιρανικής εξέγερσης και που υπογραμμίζει την πολιτική του αμεσότητα μέσα από την αναπαραγωγή αληθινών εικόνων και βίντεο. Βλέπε επίσης και τα: Δεν Υπάρχει Κακό, Ένας Ακέραιος Άνθρωπος.
Στη Σκιά του Φόβου (Under the Shadow)
Στην Τεχεράνη των ‘80s μετά την Ισλαμική Επανάσταση, όπου κυριαρχεί ο κοινωνικός έλεγχος και ένα νέο θεοκρατικό καθεστώς, μητέρα και κόρη προσπαθούν να επιβιώσουν στον νέο αυτό τρόμο, όταν ένα μυστηριώδες Κακό αρχίζει να στοιχειώνει το σπίτι τους. Από τα κατεξοχήν δείγματα του λεγόμενου ‘elevated horror’ των ‘10s, δηλαδή ταινίες (ψυχολογικού συνήθως) τρόμου με λιγότερη έμφαση σε μηχανισμούς πλοκής και τινάγματα, όσο στην ατμοσφαιρική ανάπτυξη μιας ευρύτερης αλληγορικής κατάστασης. Ή αλλιώς εν προκειμένω, η υποβλητική έκφραση πόνου και ενός φόβου που έγινε βίωμα, σε μια εξαιρετικά συναισθηματική ταινία ψυχολογικού τρόμου που απέκτησε φανς παγκοσμίως.
Σε Κοντινό Πλάνο (Close-Up)
Ίσως η κορυφαία ταινία του Κιαροστάμι και μια από τις σημαντικότερες του παγκόσμιου κινηματογράφου των τελευταίων δεκαετιών, αφορά την αληθινή ιστορίας ενός άντρα που προσποιήθηκε πως είναι ο σκηνοθέτης Μοχσέν Μαχμαλμπάφ για να πείσει μια οικογένεια πως θα πρωταγωνιστούσαν στη νέα του ταινία. Ο Κιαροστάμι ακολουθεί ντοκιμαντεριστικά τα αληθινά πρόσωπα της υπόθεσης καθώς γράφουν μεταξύ τους μια αναπαράσταση της πραγματικότητας με αποτέλεσμα κάτι που ξεπερνά τα όρια μυθοπλασίας και πραγματικότητας.
Τι μπορεί να πει κανείς ότι είναι αληθινό και τι ψεύτικο, όταν κάθε μία από τις δύο καταστάσεις δε μπορεί παρά να ενυπάρχει στην άλλη. Καθοριστικό φιλμ για την ανάπτυξη του τρομερά επιδραστικού στυλ (και των μοτίβων) του έργου του Κιαροστάμι, και παράλληλα ένας φιλοσοφικός στοχασμός πάνω στην ίδια την υφή, την αλήθεια, τη σημασία του ανθρώπινου βιώματος.
Πηγή: www.news247.gr
